Thiền đã trở nên hết sức phổ biến. Người ta thiền để giảm căng thẳng, cải thiện sự tập trung, ngủ ngon hơn hay làm việc hiệu quả hơn. Tất cả những kết quả ấy đều có thể quý giá. Nhưng trong Phật giáo, thiền có một mục đích sâu hơn. Thiền là một cách học nhìn.

Thông thường ta mải mê trong ý nghĩ đến mức hiếm khi nhận ra chính sự suy nghĩ. Một ý nghĩ hiện ra và ta lập tức đi theo nó. Một ký ức khởi lên và ta bị đưa về quá khứ. Một nỗi lo khởi lên và bỗng nhiên ta đang sống trong một tương lai tưởng tượng. Thiền bắt đầu rất đơn giản.

Ta chú tâm. Có thể là vào hơi thở. Có thể là vào các cảm giác nơi thân. Có thể là vào chuyển động của ý nghĩ và cảm xúc. Mục tiêu không nhất thiết là làm cho tâm trống rỗng. Cố xua đuổi ý nghĩ thường chỉ tạo thêm một cuộc vật lộn khác. Thay vào đó, ta học quan sát kinh nghiệm mà không lập tức đuổi theo hay chống lại mọi thứ hiện ra.

Điều này hé lộ một điều quan trọng. Ý nghĩ là những sự kiện:

• Chúng sinh khởi.
• Chúng trụ lại chốc lát.
• Chúng biến mất.

Cảm xúc cũng vậy. Dần dần ta khám phá rằng ta không buộc phải tin mọi ý nghĩ chỉ vì tâm đã sinh ra nó. “Tôi sẽ thất bại.” “Họ không tôn trọng tôi.” “Chuyện này sẽ chẳng bao giờ khá lên.” Những ý nghĩ ấy có thể nghe rất thuyết phục, nhưng thiền cho phép ta khảo sát chúng thay vì tự động vâng theo.

Theo thời gian, sự chú tâm trở nên vững chãi hơn. Nhưng thiền Phật giáo đi xa hơn sự tập trung. Nó phát triển tuệ quán. Ta bắt đầu trực tiếp quan sát vô thường. Ta thấy tham đang hiện ra. Ta thấy sân. Ta thấy cảm thức về “cái tôi” được dựng lên quanh các kinh nghiệm như thế nào.

Vì vậy thiền trở thành một phòng thí nghiệm, nơi giáo lý Phật giáo có thể được tự mình khảo nghiệm. Đức Phật không yêu cầu người ta chỉ tin vào những mô tả về tâm. Ngài đưa ra những pháp hành để qua đó họ có thể tự mình nhìn thấy.

Một điều để thử

Hãy ngồi trong khoảng thời gian một tách trà nguội đi.

Không để đạt được điều gì — chỉ để xem tâm làm gì khi không được giao việc.

Liên hệ với con đường Phật giáo

Trong hành trì Phật giáo, thiền trước hết không phải là một kỹ thuật thư giãn. Nó là một phần của con đường hướng tới việc thấy kinh nghiệm rõ ràng hơn và chuyển hóa tâm. Dzongkar Choede phân biệt giữa thiền chỉ, vốn phát triển khả năng an trú vững chãi trên một đối tượng, và thiền quán, vốn khảo sát những giáo lý như vô thường, vô ngã và các nguyên nhân của phiền não. Học tập thiết lập sự hiểu biết; thiền cho phép sự hiểu biết ấy dần trở thành một phần trong cách ta thật sự tri nhận kinh nghiệm. Vì vậy việc rèn luyện trí tuệ và thiền được mô tả như hai phần của cùng một sự tu tập.

Tìm hiểu thêm: Thiền định và hành trì nội tâm · Học tập và rèn luyện trí tuệ