Từ bi là điều cốt lõi của Phật giáo. Nhưng từ bi không chỉ đơn giản là tử tế. Nó cũng không có nghĩa là luôn đồng ý, luôn tránh xung đột hay luôn nói vâng mỗi khi có người xin ta điều gì. Từ bi chân thật phải đi cùng trí tuệ. Hãy tưởng tượng một người bạn mà hành vi của họ đang làm hại chính họ.

Có lẽ họ đang mắc kẹt trong nghiện ngập, giận dữ hay những thói quen phá hoại. Cho họ bất cứ điều gì họ xin có thể cảm thấy như từ bi trong khoảnh khắc ấy. Nhưng nếu làm vậy lại củng cố khuôn mẫu gây hại, thì đó có thật là từ bi không? Trí tuệ mời ta nhìn sâu hơn. Điều gì thật sự sẽ làm giảm bớt khổ đau?

Đôi khi từ bi thì dịu dàng. Đôi khi nó đòi hỏi nhẫn nhục. Đôi khi nó đòi hỏi những giới hạn. Đôi khi nó đòi hỏi can đảm nói với ai đó điều họ không muốn nghe. Truyền thống Phật giáo thường ví từ bi và trí tuệ như đôi cánh của một con chim.

Một cánh không thể bay. Trí tuệ không có từ bi có thể trở nên xa cách và lạnh lùng. Ta có thể hiểu khổ đau trên bình diện tri thức mà vẫn dửng dưng với con người đang chịu khổ. Từ bi không có trí tuệ có thể trở nên quá tải hay lạc hướng. Ta có thể tha thiết muốn giúp mà không hiểu điều gì mới thật sự giúp được.

Lý tưởng Phật giáo nối kết cả hai. Ta cố hiểu những nguyên nhân của khổ đau trong khi vẫn giữ mối quan tâm đến con người đang chịu khổ. Điều này cũng áp dụng cho những vấn đề xã hội khó khăn. Từ bi không đòi ta phải giả vờ rằng những hành động gây hại là vô hại. Ta có thể chống lại bất công mà không phi nhân hóa những người gây ra nó.

Ta có thể bênh vực một người mà không nuôi dưỡng lòng thù ghét với người khác. Điều này vô cùng khó. Chính vì vậy mà trong Phật giáo, từ bi là một sự hành trì chứ không chỉ là một cảm xúc.

Hai câu hỏi nên đặt ra

Trước khi giúp, hãy hỏi hai điều:

“Tâm tôi có rộng mở không?”

và

“Tôi có hiểu điều gì thật sự đang cần không?”

Liên hệ với con đường Phật giáo

Trong Phật giáo Đại thừa, trí tuệ (prajñā) và từ bi (karuṇā) thuộc về nhau. Trí tuệ thấy rằng chúng sinh và các pháp không tồn tại như những thực thể biệt lập, độc lập; từ bi đáp lại khổ đau được kinh nghiệm bên trong thế giới tương liên ấy. Tại Dzongkar Choede, mối quan hệ này là một phần minh nhiên của việc rèn luyện triết học: việc học Bát-nhã ba-la-mật nối kết sự hiểu về tánh Không và duyên khởi với việc nuôi dưỡng lòng từ bi tích cực. Vì thế từ bi không chỉ là một cảm giác thương cảm — nó là một năng lực có thể được rèn luyện có chủ đích và biểu hiện qua cách ta chăm sóc người khác.

Tìm hiểu thêm: Từ bi trong hành động · Học tập và rèn luyện trí tuệ · Thiền định và hành trì nội tâm