Ta dùng chữ “tôi” hàng trăm lần:

• Tôi nghĩ.
• Tôi muốn.
• Tôi nhớ.
• Tôi đang giận.
• Tôi thành công.
• Tôi sợ.

Thông thường điều đó chẳng gây rắc rối gì. Phật giáo không đòi ta thôi dùng chữ ấy. Nhưng triết học Phật giáo đặt một câu hỏi thú vị: Khi ta nói “tôi”, chính xác thì ta đang chỉ vào cái gì?

Có phải thân không? Thân ta hôm nay không phải thân ta lúc năm tuổi. Có phải ý nghĩ của ta không? Ý nghĩ liên tục xuất hiện rồi biến mất. Ký ức của ta chăng? Chúng cũng đổi thay. Có ký ức biến mất hẳn, có ký ức được dựng lại mỗi lần ta nhớ đến.

Có lẽ đó là tính cách của ta. Vậy mà những người quen ta hai mươi năm trước có thể nhớ về một con người rất khác. Đức Phật dạy rằng cái ta gọi là một con người được hiểu đúng hơn như một tiến trình không ngừng đổi thay chứ không phải một bản thể thường hằng, độc lập. Giáo lý này gọi là anatman — vô ngã, không có một cái tôi cố định hay độc lập.

Điều này rất dễ bị hiểu sai. Phật giáo không nói quý vị không tồn tại. Rõ ràng có một con người trải nghiệm vui và buồn, nhớ hôm qua và tính chuyện ngày mai. Giáo lý chất vấn một điều tinh tế hơn: ý nghĩ rằng đâu đó bên trong mọi kinh nghiệm đổi thay ấy phải có một “cái tôi” bất biến sở hữu chúng.

Hãy xét một dòng sông. Ta có thể chỉ vào sông Rhine và gọi nó là một dòng sông. Vậy mà nước trong đó chẳng bao giờ y hệt từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác. Hình dạng nó đổi. Mưa rơi vào. Nước bốc hơi. Các nhánh sông nhập vào. Dòng sông có tồn tại — nhưng như một tiến trình. Phật giáo gợi ý rằng ta cũng đại khái như vậy.

Thân thể, kinh nghiệm, quan hệ, ký ức và lựa chọn của ta không ngừng tương tác. Có sự tiếp nối, nhưng không có một cái lõi thường hằng biệt lập đứng ngoài sự đổi thay. Vì sao điều này quan trọng? Vì ta khổ rất nhiều vì bảo vệ những ý niệm cố định về bản thân:

• “Tôi là kẻ thất bại.”
• “Tôi là người hay lo.”
• “Tôi hơn họ.”
• “Tôi không bao giờ có thể tha thứ.”
• “Tôi sẽ mãi như thế này.”

Nếu cái tôi linh động hơn ta tưởng, thì những câu ấy bớt tuyệt đối đi. Ta có thể thay đổi. Người khác có thể thay đổi. Và ta không phải bảo vệ từng quan điểm, từng bản sắc hay từng hình ảnh về mình như thể sự tồn tại của ta phụ thuộc vào đó.

Một câu hỏi để ngồi cùng

Thay vì hỏi “tôi thực sự là ai?”, có lẽ đôi khi hãy hỏi:

“Điều gì đang diễn ra ở đây, và tôi đang trở thành gì?”

Liên hệ với con đường Phật giáo

Giáo lý vô ngã gắn chặt với cách hiểu của Phật giáo về tánh không. Phật giáo không phủ nhận sự tồn tại theo quy ước của ta; đúng hơn, nó hỏi liệu cái “tôi” chắc thật, độc lập mà ta cảm nhận theo bản năng có thực sự tìm thấy được khi khảo sát cẩn thận hay không. Câu hỏi này là trung tâm của truyền thống Trung quán (Madhyamaka) được học tại Dzongkar Choede. Chư tăng trước hết khảo sát nó qua lý luận và tranh biện, rồi hướng chính sự chú tâm phân tích ấy vào trong khi thiền, xem xét cảm nhận quen thuộc rằng mình là một cái tôi thường hằng trong một thế giới của những sự vật tồn tại độc lập.

Tìm hiểu thêm: Học tập và rèn luyện trí tuệ · Thiền định và tu tập nội tâm